Vooraf budgetteren is meer een middel dan een doel op zich. Het principe is dat de overheid doet wat nodig is, en kosten zijn daar een gevolg van. Een overheid moet dus achteraf verantwoorden en corrigeren, maar niet vooraf budgetteren.
Budgetteren reduceert alles tot geld, maar veel is niet in geld uit te drukken, vooral de zaken die door de overheid geregeld moeten worden. Denk b.v. aan ethiek, rechtvaardigheid, democratie, vrijheid, waarheid, geluk, gezondheid en veiligheid. Doe de dingen die je moet doen, en daar zijn kosten aan verbonden als gevolg. Wanneer we vinden dat bepaalde onderwerpen/ministeries/regelingen/… teveel kosten, kunnen we corrigeren tussen wat we willen uitgeven, en wat we daarvoor krijgen als samenleving. De overheid moet zich zeker verantwoorden en wordt gecontroleerd (door de samenleving: commissies, burgers, journalisten, …). Het nadeel van budgetteren is dat mensen budgetten gaan opmaken (want anders krijg je volgend jaar minder budget) i.p.v. doen wat nodig is. Dat managers financiële doelstellingen krijgen en daarvoor optimaliseren, in plaats van morele doelstellingen en doen wat goed is voor de samenleving.
De overheid hoeft dus niet bedrijfsmatig beoordeeld te worden: geen outputfinanciering. Dit heeft namelijk negatieve gevolgen. Voorbeelden:
- Rechtspraak als bedrijf heeft al bijna geleid tot het failliet van de rechtspraak. Kleine simpele zaken worden liever voorkomen (b.v. hoge drempel door griffierechten), centralisatie van de rechtspraak, overbelasting van alle medewerkers, …
- In de zorg heeft de bedrijfsmatigheid geleid tot:
- Inkopen van zorg, en je mag niet teveel zorg van een bepaalde soort geven. Dan mag je die zorg pas weer na 1 januari doen van het volgende jaar.
- Onrealistische kosten voor behandelingen omdat het budget kloppend gemaakt wordt.
- Geen tijd voor een praatje met een patient want tijd is geld (kortzichtige bedrijvigheid), terwijl dat de eerste plek is om mensen gerust te stellen (beter voor gezondheid), detecteren dat er iets mis is in een vroeger stadium, …
- …
- Staatsbosbeheer leeft aan de hand van de houtindustrie. Het gaat niet om goede bodem, gezondheid van het bos, maar om houtkap voor de industrie.
- Het leger heeft kosten, maar weinig baten: de bedrijfsmatigheid lijkt slecht. Een leger is nodig voor allerlei noodsituaties (b.v. militair of bij natuurrampen), verdediging van ons vrije land en omdat we ons aan internationale afspraken houden (denk aan NAVO). Maar met de oorlog in de Oekraïne kwamen we erachter dat jarenlange bezuinigingen en het goedkoop verkopen van materieel geen goed idee waren.
Dus kijk naar kwaliteit van de diensten, geef ze vrijheid om goed te handelen, zorg voor een intern correctief mechanisme en een extern correctief mechanisme.
Budgetten zijn schattingen die je vooraf doet. Het is raar om aan het eind van het jaar te verwachten dat de werkelijke uitgaven gelijk zijn aan de schattingen van een jaar eerder. Wanneer ze wel gelijk zijn, is er iets raars aan de hand:
- creatief boekhouden → misleiden door realiteit te verbloemen (b.v. kosten van nu opschuiven naar volgend jaar, of opbrengsten al inboeken)
- schatting te hoog → opmaken budgetten, of het nodig is of niet
- schatting te laag → schadelijke korte-termijn acties om binnen budget te blijven
We laten ons land niet regeren door geld, gevangen door financiële doelstellingen en financiële mensen. Financiën moeten bijgehouden worden, maar boekhouders zijn ondersteunend en geven inzicht in een klein deel (alleen financieel) van de kosten van de doelen die we willen bereiken.